Có một niềm tin phổ biến rằng ngôn ngữ cơ thể là ngôn ngữ chung của loài người. Điều này chỉ đúng với một phần rất nhỏ.
Biểu cảm cảm xúc cơ bản — vui, buồn, sợ, giận — thì khá giống nhau ở mọi nơi. Nhưng cử chỉ có chủ ý thì gần như hoàn toàn là quy ước học được, và quy ước thì khác nhau theo văn hoá.
| Giống nhau | biểu cảm cảm xúc cơ bản |
|---|---|
| Khác nhau | cử chỉ có chủ ý, khoảng cách, tiếp xúc, ánh mắt |
| Rủi ro | một cử chỉ thân thiện ở đây có thể là xúc phạm ở nơi khác |
| Nguyên tắc | quan sát người địa phương và làm theo |
Bốn nhóm dễ gây hiểu lầm
Nhóm một — cử chỉ bằng tay. Đây là nhóm rủi ro nhất, vì nhiều cử chỉ rất quen thuộc với chúng ta lại mang nghĩa xúc phạm ở một số nước.
Nguyên tắc an toàn: hạn chế dùng cử chỉ tay để thay lời nói ở nơi bạn chưa quen. Nếu cần chỉ trỏ, dùng cả bàn tay mở thay vì một ngón — cách này được chấp nhận rộng rãi hơn ở hầu hết nơi.
Với các cử chỉ ra hiệu đồng ý hoặc khen ngợi, hãy nói bằng lời hoặc mỉm cười thay vì ra dấu.
Nhóm hai — khoảng cách khi đứng nói chuyện. Khoảng cách được coi là bình thường khác nhau đáng kể giữa các vùng.
Điều này gây một hiện tượng thú vị: nếu một người quen đứng gần nói chuyện với một người quen đứng xa, người thứ nhất tiến lên, người thứ hai lùi lại, và cả hai cùng thấy khó chịu mà không hiểu vì sao.
Cách xử lý: để người địa phương chọn khoảng cách, và giữ nguyên vị trí họ chọn.
Nhóm ba — tiếp xúc cơ thể. Mức độ chạm được chấp nhận trong giao tiếp thông thường rất khác nhau — từ ôm hôn chào hỏi tới hoàn toàn không chạm.
Nguyên tắc an toàn: không chủ động chạm trước. Chờ xem người kia làm gì rồi đáp lại tương ứng.
Đặc biệt lưu ý: quy tắc thường khác nhau tuỳ giới tính của hai người, và ở một số nơi việc chạm giữa người khác giới không quen biết là điều nên tránh hoàn toàn.
Nhóm bốn — ánh mắt. Nhìn thẳng vào mắt người đối diện được coi là thành thật và tự tin ở một số nơi, và là thiếu tôn trọng hoặc thách thức ở một số nơi khác, đặc biệt khi nói với người lớn tuổi hơn hoặc có vị thế cao hơn.
Người Việt thường quen giảm ánh mắt khi nói với người trên, và điều đó có thể bị hiểu là thiếu tự tin hoặc không thành thật ở môi trường phương Tây — một hiểu lầm đáng biết khi đi phỏng vấn.
Vài quy tắc khác đáng biết
- Bàn chân và giày — ở nhiều nền văn hoá, chĩa lòng bàn chân về phía người khác là bất lịch sự, và giày là thứ không sạch
- Đầu — ở một số nơi, chạm vào đầu người khác, kể cả trẻ em, là điều không nên dù với ý thân thiện
- Tay trái và tay phải — ở nhiều nơi, đưa và nhận đồ bằng tay phải là quy tắc
- Đưa và nhận bằng hai tay — dấu hiệu tôn trọng ở nhiều nền văn hoá Đông Á, và luôn an toàn
- Cởi giày — quy tắc khi vào nhà và nơi thờ tự khác nhau; quan sát ở cửa
Mẹo về việc quan sát ở cửa rất hiệu quả: nhìn xem có giày xếp ở cửa không. Đây là câu trả lời rõ ràng mà không cần hỏi.
Nguyên tắc bao trùm: quan sát
Không ai thuộc hết quy tắc của mọi nơi, và bạn không cần thuộc. Cái cần là một thói quen:
- Dừng lại quan sát vài giây trước khi hành động ở tình huống mới
- Xem người địa phương làm gì rồi làm theo
- Chậm hơn một nhịp — để người kia hành động trước trong việc chào hỏi và tiếp xúc
- Khi không chắc, chọn phương án dè dặt hơn — không chạm, giữ khoảng cách, dùng lời thay cử chỉ
Nguyên tắc bốn giải quyết gần như mọi trường hợp: dè dặt quá mức hầu như không bao giờ gây xúc phạm, còn suồng sã quá mức thì có.
Và một điều làm nhẹ lo lắng
Đừng để bài này làm bạn căng thẳng khi giao tiếp.
Ở hầu hết nơi, người địa phương biết bạn là khách và không kỳ vọng bạn thuộc hết quy tắc. Một lỗi nhỏ kèm thái độ thân thiện thì gần như luôn được bỏ qua.
Điều họ để ý không phải bạn làm đúng mọi thứ mà là bạn có tôn trọng và có chú ý hay không.
Và nếu lỡ làm sai, cách xử lý đơn giản nhất luôn hiệu quả: xin lỗi ngắn gọn, hỏi cách làm đúng, rồi làm theo. Phần lớn người sẽ vui vì bạn quan tâm.
Câu hỏi thường gặp
Ngôn ngữ cơ thể có phổ quát không?
Chỉ một phần rất nhỏ. Biểu cảm cảm xúc cơ bản khá giống nhau, nhưng cử chỉ có chủ ý gần như hoàn toàn là quy ước học được và khác nhau theo văn hoá.
Nên xử lý khoảng cách khi nói chuyện thế nào?
Để người địa phương chọn khoảng cách và giữ nguyên vị trí họ chọn, thay vì tiến lên hoặc lùi lại theo thói quen của mình.
Người Việt hay bị hiểu lầm ở điểm nào?
Thói quen giảm ánh mắt khi nói với người trên — ở môi trường phương Tây điều đó có thể bị hiểu là thiếu tự tin hoặc không thành thật, đáng lưu ý khi đi phỏng vấn.
Khi không chắc thì nên làm gì?
Chọn phương án dè dặt hơn — không chạm, giữ khoảng cách, dùng lời thay cử chỉ. Dè dặt quá mức hầu như không gây xúc phạm, suồng sã quá mức thì có.
