Giao tiếp thẳng và giao tiếp vòng: vì sao cùng một câu nói bị hiểu hai kiểu

Đây là trục khác biệt văn hoá có ảnh hưởng thực tế lớn nhất, và nó gây ra phần lớn hiểu lầm giữa người Việt với người ở nhiều nước phương Tây.

Trục đó là: nghĩa nằm ở lời nói hay nằm ở ngữ cảnh?

Hai kiểu

Kiểu thẳng: người nói cố gắng đặt toàn bộ nghĩa vào lời. Nói rõ điều mình muốn, phản đối trực tiếp, khen chê cụ thể. Sự rõ ràng được coi là tôn trọng người nghe, vì nó tiết kiệm thời gian và tránh hiểu nhầm.

Kiểu vòng: nghĩa nằm nhiều trong ngữ cảnh, quan hệ, thứ bậc, và cách nói. Người ta tránh phản đối trực tiếp, dùng cách nói giảm, và trông đợi người nghe tự hiểu. Sự tế nhị được coi là tôn trọng, vì nó giữ thể diện cho cả hai bên.

Điểm quan trọng: cả hai đều là cách thể hiện sự tôn trọng. Chúng chỉ định nghĩa tôn trọng khác nhau.

Các hiểu lầm điển hình

Khi người kiểu vòng gặp người kiểu thẳng:

• Thấy họ thô lỗ khi họ nói thẳng điều không hay
• Thấy họ lạnh lùng khi họ từ chối rõ ràng
• Bị tổn thương bởi lời góp ý mà họ coi là bình thường
• Không hiểu vì sao họ hỏi lại nhiều lần những điều "đã rõ"

Khi người kiểu thẳng gặp người kiểu vòng:

• Không nhận ra rằng "để tôi xem đã" nghĩa là không
• Tưởng im lặng là đồng ý
• Bối rối vì không biết đối phương thật sự nghĩ gì
• Thấy khó chịu vì phải đoán

Điểm đầu trong nhóm thứ hai là hiểu lầm gây hậu quả thực tế nhất trong công việc: một lời từ chối lịch sự kiểu vòng bị hiểu là đồng ý, và cả hai bên chỉ phát hiện ra khi đã muộn.

Ba tình huống cụ thể đáng chuẩn bị

Một: khi bạn không đồng ý.

Ở môi trường kiểu thẳng, im lặng được hiểu là đồng ý. Nếu bạn không đồng ý mà không nói, người ta sẽ tiến hành và sau đó bất ngờ khi bạn không hài lòng.

Cách nói an toàn và vẫn giữ được sự lịch sự: nêu quan điểm khác kèm lý do, chẳng hạn "tôi thấy cách này có một vấn đề là..." Đây là cách nói được đón nhận tốt ở môi trường kiểu thẳng, và nó không bị coi là gây hấn.

Hai: khi bạn không hiểu.

Ở nhiều nền văn hoá kiểu vòng, hỏi lại có thể bị cảm thấy là làm mất mặt người nói. Ở môi trường kiểu thẳng thì ngược lại: không hỏi mà làm sai mới là vấn đề.

Hỏi lại được coi là dấu hiệu của người làm việc cẩn thận, không phải dấu hiệu kém.

Ba: khi nhận góp ý.

Góp ý ở môi trường kiểu thẳng thường cụ thể và không kèm nhiều lời đệm. Điều này dễ làm người quen kiểu vòng thấy bị chê nặng.

Cách hiểu đúng: góp ý nhắm vào công việc, không nhắm vào con người, và việc họ nói thẳng thường là dấu hiệu họ coi bạn là người xử lý được thông tin đó.

Trục này không chia thế giới thành hai nhóm

Cần nói rõ để tránh biến bài này thành khuôn mẫu:

• Đây là một dải, không phải hai ô — các nền văn hoá nằm rải trên đó
• Trong một nước có khác biệt vùng miền và thế hệ
• Cá nhân khác nhau nhiều — có người Việt rất thẳng, có người phương Tây rất vòng
• Bối cảnh đổi cách nói — cùng một người nói khác trong họp và trong bữa ăn

Nên hãy dùng trục này như một giả thuyết để kiểm chứng, không phải một kết luận về người trước mặt.

Nguyên tắc thực dụng

1. Quan sát trước, điều chỉnh sau — vài ngày đầu ở môi trường mới, hãy chú ý xem người ta phản đối nhau thế nào
2. Khi không chắc, hỏi rõ — "anh muốn nói là..., đúng không?"
3. Với việc quan trọng, xác nhận bằng văn bản — cách này vượt qua mọi khác biệt phong cách
4. Đừng suy diễn ý xấu từ cách nói — phần lớn khác biệt là phong cách, không phải thái độ
5. Nói rõ phong cách của mình khi cần — "tôi quen cách nói khác, nếu tôi nói chưa rõ thì anh cứ hỏi lại"

Điểm năm rất hiệu quả và ít người dùng: nêu rõ sự khác biệt biến nó từ một trở ngại ngầm thành một chuyện hai bên cùng xử lý.

Câu hỏi thường gặp