Đây là kiến thức an toàn quan trọng nhất khi đi Nam Mỹ, và nó cũng áp dụng cho các vùng cao ở châu Á và châu Phi.
Nhiều thành phố và điểm đến nổi tiếng ở dãy Andes nằm ở độ cao mà cơ thể người cần thời gian để thích nghi. Không biết điều này có thể làm hỏng chuyến đi, và trong trường hợp nặng thì nguy hiểm thật.
| Cơ chế | áp suất không khí giảm theo độ cao |
|---|---|
| Hệ quả | mỗi hơi thở lấy được ít ô xy hơn |
| Cần | thời gian để cơ thể thích nghi |
| Nguyên tắc | lên từ từ, ngủ thấp hơn nơi cao nhất trong ngày |
Cơ chế
Có một hiểu lầm phổ biến: nghĩ rằng không khí trên cao có ít ô xy hơn. Thực ra tỷ lệ ô xy trong không khí gần như không đổi theo độ cao.
Cái thay đổi là áp suất. Càng lên cao, cột không khí phía trên càng mỏng, nên áp suất càng thấp.
Áp suất thấp nghĩa là không khí loãng hơn — cùng một hơi thở, bạn đưa vào phổi ít phân tử hơn, trong đó có ít phân tử ô xy hơn.
Cơ thể phản ứng bằng cách thở nhanh hơn và tim đập nhanh hơn. Đây là phản ứng ngắn hạn.
Về dài hạn, cơ thể tạo thêm hồng cầu để chở ô xy hiệu quả hơn — nhưng quá trình này cần nhiều ngày.
Khoảng giữa — khi bạn đã lên cao nhưng cơ thể chưa kịp thích nghi — là lúc xuất hiện các triệu chứng.
Triệu chứng và mức độ
Mức nhẹ — rất phổ biến và thường tự hết sau vài ngày:
- Đau đầu
- Mệt, thở dốc khi đi bộ nhẹ
- Khó ngủ
- Chán ăn, buồn nôn nhẹ
- Chóng mặt
Dấu hiệu nguy hiểm — cần xử lý ngay:
- Đau đầu dữ dội không đỡ khi uống thuốc giảm đau
- Nôn nhiều
- Mất thăng bằng, đi lại loạng choạng
- Lú lẫn, nói năng không mạch lạc
- Khó thở ngay cả khi nghỉ
- Ho ra bọt
- Môi và móng tay tím
Với nhóm dấu hiệu thứ hai, việc phải làm là xuống thấp ngay và tìm chăm sóc y tế. Đây không phải lúc chờ xem có đỡ không.
Nguyên tắc an toàn được nhắc ở mọi tài liệu về độ cao: xuống thấp là biện pháp hiệu quả nhất, và nó luôn có sẵn. Chỉ vài trăm mét độ cao cũng tạo khác biệt lớn.
Cách lên cao an toàn
Một: lên từ từ. Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Nếu lịch trình cho phép, hãy để cơ thể có vài ngày ở độ cao trung bình trước khi lên cao hơn.
Vấn đề thực tế: nhiều thành phố ở Andes có sân bay và bạn tới thẳng từ vùng thấp trong vài giờ. Cơ thể không có thời gian thích nghi.
Cách xử lý: dành hai tới ba ngày đầu ở mức hoạt động thấp khi mới tới. Đừng xếp hoạt động nặng vào ngày đầu tiên.
Hai: ngủ thấp hơn điểm cao nhất trong ngày. Nguyên tắc này rất hiệu quả — bạn có thể lên cao trong ngày, nhưng nên xuống thấp hơn để ngủ, vì triệu chứng nặng lên khi ngủ.
Ba: uống nhiều nước. Không khí trên cao khô, và bạn mất nước nhanh hơn cảm nhận.
Bốn: tránh rượu và thuốc ngủ trong những ngày đầu — cả hai làm giảm nhịp thở khi ngủ, đúng lúc bạn cần thở nhiều hơn.
Năm: ăn nhẹ, nhiều tinh bột. Dễ tiêu hơn và cung cấp năng lượng ổn định.
Sáu: đi chậm. Rất chậm hơn bạn nghĩ là cần. Nếu bạn không nói được thành câu khi đang đi, bạn đang đi quá nhanh.
Vài điều cần biết thêm
- Thể lực tốt không bảo vệ bạn — người khoẻ vẫn bị, và đôi khi bị nặng hơn vì họ hoạt động mạnh sớm
- Tuổi tác không phải yếu tố quyết định
- Từng lên cao không bị không có nghĩa lần này không bị
- Có thuốc phòng ngừa — hãy hỏi bác sĩ trước chuyến đi, đặc biệt nếu lịch trình buộc phải lên nhanh
- Người có bệnh tim, phổi, hoặc đang mang thai nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi lên cao
- Trẻ nhỏ khó mô tả triệu chứng — cần quan sát kỹ hơn
Điểm đầu tiên đáng nhấn vì nó ngược trực giác và gây ra nhiều ca nặng: khả năng thích nghi với độ cao không liên quan tới thể lực.
Ảnh hưởng tới lịch trình
Với người lập kế hoạch, đây là các điều chỉnh nên có:
- Xếp điểm thấp trước, điểm cao sau nếu có thể
- Chừa hai ngày nhẹ ngay sau khi tới vùng cao
- Không xếp hoạt động quan trọng nhất vào ngày đầu
- Có phương án xuống thấp trong lịch trình, và biết mất bao lâu
- Mua bảo hiểm có bảo hiểm cứu hộ ở vùng cao — kiểm tra kỹ vì nhiều gói loại trừ hoạt động trên một độ cao nhất định
Điểm năm là điểm hay bị bỏ sót: một số bảo hiểm du lịch thông thường không chi trả cho sự cố xảy ra trên một ngưỡng độ cao. Đọc kỹ điều khoản loại trừ.
Câu hỏi thường gặp
Trên cao có ít ô xy hơn phải không?
Tỷ lệ ô xy trong không khí gần như không đổi. Cái thay đổi là áp suất — không khí loãng hơn nên mỗi hơi thở đưa vào ít phân tử hơn.
Dấu hiệu nào cần xuống thấp ngay?
Đau đầu dữ dội không đỡ, nôn nhiều, mất thăng bằng, lú lẫn, khó thở khi nghỉ, ho ra bọt, môi tím. Xuống thấp là biện pháp hiệu quả nhất và luôn có sẵn.
Thể lực tốt có tránh được không?
Không. Khả năng thích nghi với độ cao không liên quan tới thể lực, và người khoẻ đôi khi bị nặng hơn vì hoạt động mạnh quá sớm.
Bảo hiểm du lịch có chi trả không?
Không phải gói nào cũng chi trả — nhiều gói loại trừ sự cố xảy ra trên một ngưỡng độ cao nhất định. Phải đọc kỹ điều khoản loại trừ trước khi đi.
